Afrohaar onder de loep: waarom het krult, krimpt en knoopjes maakt

Een haar begint in een haarfollikel: een klein orgaantje in je huid. Onderaan ligt de haarbulbus, waar cellen delen en vervolgens veranderen in het materiaal van de haarvezel. De haar die boven je huid zichtbaar wordt, is dus het resultaat van een groeiproces dat daaronder plaatsvindt. De binnenste en buitenste wortelschede horen bij die follikel; het zijn geen twee los te behandelen helften van je zichtbare haar. Dat onderscheid beschrijft een wetenschappelijk overzicht van haarbiologie.

Bij krullend haar gebeurt die ontwikkeling niet overal netjes spiegelbeeldig. Onderzoekers vonden in gekromde follikels verschillen tussen de twee zijden, onder meer in celdeling en de timing waarmee cellen zich ontwikkelen. Bij gekweekte follikels bleef de nieuw gevormde haar bovendien krullen. De vorm ontstaat dus al tijdens de productie, blijkt uit het oorspronkelijke onderzoek van Thibaut en collega's uit 2005.

Een handige gedachte voor je volgende wasdag: je stylet vooral wat de follikel al heeft gemaakt. Een losse vlecht of conditioner herschrijft het groeiprogramma onder je huid niet.

Een follikel groeit bovendien in rondes. Tijdens de anagene fase maakt hij actief een nieuwe haarvezel; bij hoofdhaar kan die groeifase jaren duren. Daarna volgt de catagene overgangsfase, waarin de actieve groei stopt. De telogene fase is een rustfase, waarna de oude haar wordt losgelaten en een volgende groeicyclus kan beginnen. Niet alle hoofdharen zitten tegelijk in dezelfde fase: groei en natuurlijke vervanging lopen naast elkaar. Dat beschrijft dezelfde review over de haarcyclus. Nieuwe lengte maken en bestaande lengte behouden zijn verschillende dingen: als de punten afbreken, kun je weinig lengtewinst zien terwijl er bij de wortel wel haar wordt gevormd.

Bekijk één haar alsof je hem dwars doorsnijdt. Aan de buitenkant zit de cuticula, de schubbenlaag. De overlappende cellen vormen een beschermende buitenkant, met de vrije randen richting de haarpunt. Ze zijn geen klepjes die je naar believen helemaal open of dicht zet. Wel verandert haar door water: met atoomkrachtmicroscopie werden veranderingen in de vorm van cuticulacellen bij hydratatie gemeten. Zie het onderzoek naar de haarcuticula in lucht en water.

Daaronder ligt de cortex, die het grootste deel van de vezel vormt. Hier zitten langgerekte cellen met keratinefilamenten in een eiwitrijke matrix. Keratine is een stevig vezelvormend eiwit; deze opgebouwde structuur draagt veel bij aan hoe een haar op trekkracht reageert. De review over de fysische chemie van haarverzorging beschrijft deze bouw.

Helemaal centraal kan een medulla zitten: een minder compacte kern. Die kan doorlopen, onderbroken zijn of ontbreken. Dat is op zichzelf geen tekortkoming. Een onderzoek met driedimensionale micro-CT-beelden liet juist zien hoeveel variatie er binnen en tussen haarvezels bestaat.

Met de 'binnenkant' van een krul kunnen mensen twee verschillende dingen bedoelen. De eerste is de kern van de vezel: de cortex en eventueel de medulla. De tweede is de binnenbocht van de gebogen haar, tegenover de buitenbocht. Dat zijn verschillende richtingen. Een product dat op het oppervlak zit, zit niet automatisch diep in de cortex omdat je het aan de binnenbocht smeert.

Op microscopisch niveau blijkt de verdeling van structuren ertoe te doen. In een studie uit 2007 vonden onderzoekers bij krullende haren onder meer een asymmetrische verdeling van een bepaald keratine-eiwit en verschillen in de organisatie van grotere vezelbundels. Ook draaiingen langs de haar speelden een rol bij het beschrijven van de vorm. Dat maakt een krul ingewikkelder dan één simpel rondje of een 'plat haartje'. Lees het onderzoek naar keratinenetwerken en haarkromming.

De wetenschap heeft daarmee nog geen universele krulformule. Een latere analyse vond bijvoorbeeld geen consequent verband tussen de hoeveelheid van bepaalde cortexceltypen en de kromming. De ruimtelijke organisatie en onderlinge verschillen zijn lastiger dan alleen cellen tellen. Dat voorbehoud staat in het experimentele onderzoek van Wortmann en Wortmann.

Een aanduiding als 3C of 4C kan handig zijn om over een kapsel te praten. Maar zo'n label vertelt je niet hoeveel haren er op je hoofd staan, hoe dik elke vezel is of hoe gemakkelijk stoffen de vezel binnendringen. Krulpatroon, vezeldikte, dichtheid en porositeit beschrijven verschillende eigenschappen. Je kunt dus niet uit een krulfoto aflezen welk potje iemand nodig heeft.

Ook afkomst geeft geen compleet antwoord. In een oorspronkelijke studie met haar van 2449 mensen uit 22 landen gebruikten onderzoekers vormmetingen om krullen te groeperen zonder mensen eerst op afkomst in te delen. Hun punt was juist dat brede bevolkingscategorieën de variatie onvoldoende weergeven. Zie het onderzoek naar wereldwijde kruldiversiteit.

De recente micro-CT-studie vond bovendien overlap in dwarsdoorsneden tussen onderzochte krulgroepen en variatie langs dezelfde haar. Dat onderzoek was klein, dus het is geen wereldkaart van alle haartypen. Wel waarschuwt het tegen snelle diagnoses op basis van een rond of ovaal plaatje. De onderzoekers bespreken die variatie en beperkingen zelf. Afrohaar is niet door zijn krulvorm automatisch beschadigd.

Een haarvezel houdt zijn structuur dankzij meerdere soorten verbindingen. Disulfidebindingen, vaak zwavelbruggen genoemd, zijn sterke chemische verbindingen tussen zwavelhoudende delen van het aminozuur cysteïne. Daarnaast zijn er veel zwakkere interacties, waaronder waterstofbruggen. Die reageren gemakkelijker op water. De chemie achter beide wordt uitgelegd in de review over vormveranderende haarbehandelingen.

Die twee namen verklaren waarom styling soms één wasbeurt meegaat en soms een blijvende verandering aan de behandelde lengte geeft. Bij een tijdelijke water-set herschikken zwakkere interacties zich terwijl het haar in een bepaalde positie droogt. Water en vochtige lucht kunnen die vastgelegde vorm weer beïnvloeden. Onderzoekers hebben de wisselwerking van waterstofbruggen, haarproteïnen en de houdbaarheid van een set ook met spectroscopie onderzocht: dit is een oorspronkelijk laboratoriumonderzoek naar set-houdbaarheid.

Dat betekent niet dat 'meer zwavelbruggen' automatisch 'meer krul' oplevert. De organisatie van de vezel telt mee. Evenmin is iedere stylingmethode een methode om zwavelbruggen te breken: een vlecht die zonder chemische behandeling droogt, is geen mini-relaxer.

Bij een braid-out laat je haar in vlechten drogen en haal je die later los. Bij een twist-out gebruik je twists. De ene indeling geeft een ander patroon dan de andere: je kiest als het ware een tijdelijke mal. De afmetingen van je plukken, de manier van verdelen en hoe je ze losmaakt horen bij die stylingkeuze.

Een wash-and-go betekent meestal dat je na het wassen je aanwezige patroon laat vormen, eventueel met een stylingproduct, zonder het eerst in vlechten of twists te zetten. Dat is een naam voor een routine, geen garantie dat je binnen vijf minuten de deur uit bent. De precieze handelingen verschillen per persoon.

De uitleg met water en tijdelijke bindingen helpt deze stijlen begrijpen. Dat is een toepassing van algemene haarchemie, geen claim dat iedere twist-outvariant apart in een klinische proef is getest. Een wetenschappelijke review van tijdelijke en chemische vormverandering beschrijft dat onderscheid.

Ook het bekende krimpen past hierbij: een opgerolde vezel neemt minder afstand tussen wortel en punt in dan dezelfde vezel wanneer je hem voorzichtig strekt. De verhouding tussen ontspannen en gestrekte lengte wordt zelfs gebruikt bij wetenschappelijke krulmetingen. Minder zichtbare lengte bewijst dus niet dat je haar niet groeit.

Bij een silk press wordt haar doorgaans geföhnd en met een stijltang glad gemaakt, zonder een relaxer te gebruiken. De bedoeling is een tijdelijke rechte look. Dat maakt het een andere categorie dan een chemische behandeling die de sterke verbindingen in de vezel ingrijpend verandert.

Bij een klassieke thioglycolaatbehandeling worden disulfidebindingen gereduceerd en vervolgens deels opnieuw gevormd in de gekozen vorm. Hydroxide-relaxers werken anders en veranderen een deel van de cystineverbindingen via lanthionisatie. 'Permanent' slaat daarbij op de behandelde vezel; nieuw uitgroeiend haar volgt zijn eigen groeiproces. De review over chemische ontkrulling behandelt die verschillende routes.

Een tijdelijke look is alleen niet hetzelfde als een risicoloze behandeling. In laboratoriumonderzoek veroorzaakte hete stijltangbehandeling schade aan zowel cuticula als keratine in de cortex, met meer breuk bij kammen. Sommige onderzochte voorbehandelingen verminderden schade, maar maakten hitte niet onschadelijk. Zie het oorspronkelijke onderzoek naar stijltangen en thermische bescherming.

Daarom adviseert de American Academy of Dermatology stijltangen op droog haar te gebruiken en de warmte beperkt te houden. Eén veilige temperatuur voor ieder hoofd volgt niet uit die aanbeveling. Bekijk de officiële stylingadviezen.

Na een goed masker kan haar werkelijk gladder aanvoelen. Dat hoeft geen verbeelding te zijn. Conditionerende stoffen kunnen zich aan het oppervlak hechten en de eigenschappen daarvan veranderen. Met atoomkrachtmicroscopie zijn zulke conditionerlagen en hun interactie met haar rechtstreeks onderzocht. Zie de oorspronkelijke microscopiestudie naar conditioner op haar.

Ook siliconen kunnen bijdragen aan zo'n gladmakende werking. In een studie met gebleekt Mongools haar verbeterden geschikte conditioners de smering en verschillende oppervlakte-eigenschappen. De onderzochte siliconenvrije formules bereikten eveneens goede resultaten. Dat zegt iets over die geteste samenstellingen, niet dat elk siliconenvrij product gelijk presteert of elke silicone hetzelfde doet. Het laboratoriumonderzoek uit 2022 geeft die context.

Cosmetisch herstel is geen biologische genezing. De zichtbare haarvezel bestaat uit verhoornde, niet-levende cellen en kan geen nieuwe cellen aanmaken om slijtage te repareren. Een product kan wel eigenschappen verbeteren of beschadigde plekken gedeeltelijk opvullen. Dat onderscheid staat in de review over conditioners en haarstructuur.

'Herstel' op een pot is dus pas informatief als je weet wat er gemeten is: minder kamkracht, minder wrijving, minder breuk of alleen een zachter gevoel? Dat zijn allemaal mogelijke uitkomsten, maar ze betekenen niet hetzelfde. De naam 'masker' alleen vertelt je evenmin precies waar en hoe een formule werkt.

Je voelt een piepklein bobbeltje, kijkt goed en ontdekt dat één haar om zichzelf heen zit. Dat is een single-strand knot, vaak een fairy knot genoemd. De wetenschappelijke term voor knoopvorming in de haarschacht is trichonodosis. Het is iets anders dan een gewone klit van meerdere haren.

Het verschijnsel is al lang beschreven. In een onderzoek uit 1973 vonden artsen zulke knopen bij 36 van 134 onderzochte mensen met verschillende haarlengtes en -typen. Knopen kunnen bijdragen aan breuk. Dat oude, beperkte onderzoek geeft geen percentage dat je zomaar op iedereen kunt plakken, maar laat wel zien dat een knoopje geen bewijs van een mislukte verzorging is. Zie het oorspronkelijke artikel over trichonodosis.

Een gekromde vezel kan lussen vormen; beweging en wrijving kunnen een knoop aanspannen. Dat mechanische beeld wordt besproken in een klinische beschrijving van trichonodosis. Hard aan zo'n knoop trekken is daarom geen slimme ontwarstrategie. Maar er is ook geen goed onderbouwde routine die garandeert dat je nooit meer één knoopje krijgt.

De wetenschap maakt je badkamerplank niet automatisch ingewikkelder. Begin met handelingen die de weerstand tijdens verzorgen beperken. De American Academy of Dermatology adviseert bij krullend haar onder meer ontwarren met conditioner, in kleinere delen werken en wrijving tijdens slapen beperken. Dat zijn algemene verzorgingsadviezen; geen bewezen behandeling die alle fairy knots voorkomt.

• Ontwar met beleid. Gebruik voldoende conditioner voor glijvermogen. Werk vanaf de punten geleidelijk omhoog, met je vingers of passend gereedschap. Blijf niet op hetzelfde obstakel rukken.
• Droog zonder schrobben. Dep of wikkel het haar voorzichtig in een handdoek of T-shirt. Wassen hoeft geen extra wrijvingssessie te worden.
• Beperk onnodige hitte. Kies een product dat als hittebescherming bedoeld is en beperk de warmtebelasting. Het etiket vervangt geen zorgvuldige techniek.
• Kijk naar je eigen resultaat. Wordt ontwarren gemakkelijker? Zie je minder afgebroken stukjes? Blijft het haar prettig handelbaar? Dat zijn bruikbaardere vragen dan alleen: welk krulnummer heb ik?

De eerste drie stappen sluiten aan bij de officiële AAD-adviezen voor dagelijks haarverzorgen. Verander vervolgens liefst één onderdeel tegelijk. Zo ontdek je wat je haar helpt, zonder van iedere wasdag een ingewikkeld experiment te maken.

1. Thibaut et al. (2005), Human hair shape is programmed from the bulbpeer-reviewed original study; follicle morphology, culture and immunohistochemistry · Krulvorming tijdens folliculaire ontwikkeling; asymmetrische differentiatie; behoud van kromming in cultuur.
2. Cruz et al. (2016), Human Hair and the Impact of Cosmetic Procedures: A Review on Cleansing and Shape-Modulating Cosmeticspeer-reviewed review · Follikel versus zichtbare vezel; wortelscheden; waterstofbruggen en disulfidebindingen. Dit is een overzicht, geen nieuw experiment. Ook de anagene groeifase, catagene overgang en telogene rustfase; geen groeisnelheid per afkomst.
3. Atomic force microscopy of human hair cuticles: a microscopic study of environmental effects on hair morphologypeer-reviewed original microscopy study · Overlappende cuticulacellen en veranderingen van de cuticula bij hydratatie.
4. On Hair Care Physicochemistry: From Structure and Degradation to Novel Biobased Conditioning Agents (2023)peer-reviewed review · Keratinefilamenten en matrix in cortex; niet-levende haarschacht; cosmetisch en fysisch herstel versus biologische regeneratie.
5. Van den Berg et al., Quantifying whole human hair scalp fibres of varying curl: A micro-computed tomographic studypeer-reviewed original study; microscopy/micro-CT; small sample · Variabele of afwezige medulla; overlap en variatie van dwarsdoorsneden. Drie deelnemers; geen universele populatieconclusies.
6. Thibaut et al. (2007), Human hair keratin network and curvaturepeer-reviewed original multiscale microscopy study · Asymmetrische keratineverdeling; organisatie van macrofibrillen; draaiingen en kromming. Auteurs waren werknemers van L'Oréal Recherche.
7. Wortmann and Wortmann (2018), A somewhat unexpected result from the deconvolution of DSC curves for human hair: There is no apparent relation between cortical cell fractions and hair curlinesspeer-reviewed experimental research letter · Geen consistent verband van de geschatte celtypefracties met kromming; nuance bij een te simpel cel- of bindingenmodel.
8. Loussouarn et al. (2007), Worldwide diversity of hair curliness: a new method of assessmentpeer-reviewed original evaluation study; 2449 subjects, 22 countries · Objectieve krulmeting zonder afkomst als indelingscriterium; ontspannen versus gestrekte lengte; brede variatie.
9. Study of the interaction between hair protein and organic acid that improves hair-set durability by near-infrared spectroscopypeer-reviewed original laboratory spectroscopy study · Wisselwerking tussen haarproteïnen, waterstofbruggen, water en houdbaarheid van een set; geen direct onderzoek naar iedere braid-out/twist-out.
10. Barreto et al. (2021), Straight to the Point: What Do We Know So Far on Hair Straightening?peer-reviewed review · Tijdelijke versus chemische vormverandering; thioglycolaten en hydroxiden/lanthionisatie. Niet gebruikt voor actuele regelgeving of medische claims.
11. Zhou et al. (2011), The effect of various cosmetic pretreatments on protecting hair from thermal damage by hot flat ironingpeer-reviewed original laboratory study · Cuticula- en cortexveranderingen door hete stijltang; meer breuk bij kammen; bescherming van geselecteerde polymeren. Geen universeel veilige temperatuur.
12. Chen and Bhushan (2006), Atomic force microscopy studies of conditioner thickness distribution and binding interactions on the hair surfacepeer-reviewed original atomic force microscopy study · Meetbare conditionerlagen, binding aan oppervlak en veranderingen van lokale oppervlakte-eigenschappen.
13. Liu et al. (2022), Effects of Cosmetic Emulsions on the Surface Properties of Mongolian Hairpeer-reviewed original laboratory study · Conditionering van gebleekt Mongools haar; siliconen- en geselecteerde siliconenvrije formules; wrijving en oppervlakte-eigenschappen. Door BASF gefinancierd; geen directe afrohaarstudie.
14. English and Jones (1973), Trichonodosispeer-reviewed original clinical observation study · Knoopvorming bij 36 van 134 onderzochte personen; mogelijke bijdrage aan breuk. Oude beperkte groep, geen universeel prevalentiecijfer.
15. Trichonodosis (2014)peer-reviewed clinical case report/discussion · Enkele/dubbele knopen in haarschacht; mechanische factoren en aanspannen door wrijving. Geen gerandomiseerd preventieonderzoek; verouderde afkomstterminologie niet overgenomen.
16. American Academy of Dermatology, 6 curly hair care tips from dermatologistsofficial dermatology association patient guidance · Conditioner bij ontwarren, werken in delen, beperken van wrijving tijdens slapen; algemene verzorging, geen garantie tegen fairy knots.
17. American Academy of Dermatology, Tips for healthy hairofficial dermatology association patient guidance · Zacht ontwarren vanaf punten, conditioner, voorzichtig drogen met handdoek/T-shirt en warmte beperken.
18. American Academy of Dermatology, Hair styling without damageofficial dermatology association patient guidance · Stijltang op droog haar, lage/matige instelling en beperking van warmtebelasting.
19. Cruz et al. (2016), Human Hair and the Impact of Cosmetic Procedures — officiële uitgevers-PDF, paragraaf 2.2 Hair Life Cycleofficiële volledige tekst van dezelfde peer-reviewed review; geen extra onafhankelijk onderzoek · Groeicyclus in anagene, catagene en telogene fase; anageen kan jaren duren. Geen claim dat afrohaar universeel langzamer groeit.